ตารางเทียบไซส์วาล์วชิลเลอร์ (Valve Size Chart): DN เทียบนิ้ว OD และไซส์วาล์วที่มีขายจริง

ตารางเทียบไซส์วาล์วชิลเลอร์ หรือ Valve Size Chart คือข้อมูลอ้างอิงพื้นฐานที่ช่างและวิศวกรงานชิลเลอร์ต้องเปิดดูอยู่เสมอ ไม่ว่าจะตอนสั่งซื้อวาล์วให้ตรงกับท่อหน้างาน ตอนเทียบสเปกข้ามแบรนด์ หรือตอนประมาณขนาดท่อ/วาล์วจากโหลดความเย็นคร่าว ๆ ก่อนให้วิศวกรคำนวณไฮดรอลิกแบบละเอียด บทความนี้รวบรวมตารางเทียบ DN กับนิ้ว (NPS) และเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอก (OD) ของท่อเหล็ก ประเภทข้อต่อตามไซส์ ช่วงไซส์วาล์วที่ร้าน ซี.เค.แอร์คอนด์มีขายจริงในแต่ละรุ่น พร้อมตารางคร่าว ๆ เทียบไซส์กับอัตราการไหลและขนาดความเย็น ไปจนถึงวิธีอ่านตัวเลขบนบอดี้วาล์วและข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการเทียบไซส์

ตารางเทียบไซส์วาล์วชิลเลอร์ DN ↔ นิ้ว (NPS) ↔ OD ท่อเหล็ก

ตัวเลข DN (Diametre Nominal) ที่พิมพ์บนบอดี้วาล์วและขนาดนิ้วที่ช่างเรียกกันหน้างาน ไม่ใช่ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางจริงของท่อหรือวาล์ว แต่เป็น “ชื่อขนาด” ตามมาตรฐาน ส่วนตัวเลขที่ใช้วัดจริงเมื่อต้องเทียบหน้าแปลนหรือเช็คระยะหน้างานคือ OD (Outside Diameter) ของท่อเหล็ก ตารางด้านล่างอ้างอิงมาตรฐาน ISO 6708 / EN 10220 ซึ่งเป็นมาตรฐานที่ใช้กำหนดไซส์ DN ของวาล์วและท่อเหล็กในงานอุตสาหกรรม/ระบบชิลเลอร์ทั่วโลกรวมถึงไทย

DN	นิ้ว (NPS)	OD ท่อเหล็ก (mm)
DN15	1/2″	21.3
DN20	3/4″	26.9
DN25	1″	33.7
DN32	1-1/4″	42.4
DN40	1-1/2″	48.3
DN50	2″	60.3
DN65	2-1/2″	76.1
DN80	3″	88.9
DN100	4″	114.3
DN125	5″	139.7
DN150	6″	168.3
DN200	8″	219.1
DN250	10″	273.0
DN300	12″	323.9

ข้อสังเกตที่ทำให้ช่างสับสนบ่อย: ถ้าไปเทียบกับมาตรฐานอเมริกัน ASME B36.10 (ใช้ NPS เป็นหลัก) OD ของ DN20 จะเป็น 26.7 mm และ DN25 จะเป็น 33.4 mm ซึ่งต่างจากตาราง ISO/EN ด้านบนเล็กน้อย — ความต่างนี้มีผลจริงเวลาต้องเทียบหน้าแปลนหรือเกลียวข้ามมาตรฐาน จึงควรเช็คว่าดาต้าชีตของวาล์วที่ใช้อ้างอิงมาตรฐานไหนก่อนสั่งอะแดปเตอร์หรือข้อต่อแปลง

ประเภทข้อต่อตามไซส์: เกลียว (BSP/NPT) หรือหน้าแปลน (Flange)

ไซส์วาล์วที่ต่างกันมักมาพร้อมประเภทข้อต่อที่ต่างกันไปด้วย เพราะข้อต่อเกลียวมีข้อจำกัดด้านความแข็งแรงและความแน่นของซีลเมื่อไซส์ใหญ่ขึ้น ส่วนหน้าแปลนให้ความแข็งแรงและถอดประกอบซ้ำได้ดีกว่าในไซส์ใหญ่

ช่วงไซส์	ประเภทข้อต่อที่พบบ่อย	มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง
DN15–DN50	เกลียวใน/นอก (Threaded)	BSP/Rp ตาม DIN EN 10226-1 หรือ NPT ตาม ASME B1.20.1
DN65–DN80	ทั้งเกลียวและหน้าแปลนคาบเกี่ยวกัน	ขึ้นกับรุ่นวาล์วและผู้ผลิต
DN65 ขึ้นไป	หน้าแปลน (Flanged)	PN10/PN16 ตาม BS4504/EN1092 หรือ ANSI 150
ไซส์กลาง-ใหญ่ (วาล์วปีกผีเสื้อ)	แบบเวเฟอร์ (Wafer) หรือลัก (Lug)	ประกบระหว่างหน้าแปลนท่อ ไม่มีหน้าแปลนของตัวเอง

วาล์วปีกผีเสื้อ (Butterfly Valve) มักผลิตเป็นแบบเวเฟอร์หรือลักแทนหน้าแปลนเต็มตัว เพราะตัววาล์วบางกว่าวาล์วประตู/บอลวาล์วมาก การยึดแบบเวเฟอร์ (หนีบระหว่างหน้าแปลนท่อสองข้างด้วยสลักเกลียวยาว) หรือแบบลัก (มีรูเกลียวในตัวให้ขันจากทั้งสองข้างแยกกันได้ ถอดฝั่งใดฝั่งหนึ่งได้โดยไม่ต้องรื้อทั้งระบบ) เป็นมาตรฐานของวาล์วปีกผีเสื้อในงานท่อเมนขนาดกลางถึงใหญ่ของระบบชิลเลอร์

วาล์วแต่ละรุ่นของร้าน ซี.เค.แอร์คอนด์ ครอบคลุมไซส์ไหนบ้าง

เมื่อรู้ตารางไซส์มาตรฐานแล้ว ขั้นต่อไปคือรู้ว่าวาล์วแต่ละตระกูลที่ใช้งานจริงในระบบชิลเลอร์ครอบคลุมช่วงไซส์ไหนบ้าง เพื่อเลือกตระกูลวาล์วให้ตรงกับไซส์ท่อตั้งแต่ขั้นออกแบบ

ตระกูลวาล์ว	ช่วงไซส์ (DN)	ประเภทข้อต่อ	ใช้งานหลัก
Honeywell VPI PICV	DN15–DN125	เกลียว (DN15–DN50, รหัส T) / หน้าแปลน (DN65–DN125, รหัส F)	ควบคุม flow แบบ pressure independent ที่ FCU/AHU
Honeywell V5032Y Kombi-2-plus	DN15–DN50 (มีขายจริงไซส์นี้ ส่วน DN10/DN65/DN80 ตามดาต้าชีตต้องสอบถามสต๊อก)	เกลียวใน Rp	บาลานซ์ flow แบบแมนนวลที่วงจรปลาย FCU/AHU
Honeywell Kombi-F V4/V5-BLC-GP16	DN65–DN350	หน้าแปลน PN16	บาลานซ์ flow แบบแมนนวลที่ท่อเมน/ไรเซอร์ขนาดกลาง-ใหญ่
Belimo Z2..S-230	DN15–DN25	เกลียวใน Rp	วาล์วโซน 2 ทาง On/Off ที่ FCU ขนาดเล็ก
KITZ ประตูน้ำ/เช็ควาล์ว ทองเหลือง-บรอนซ์	DN15–DN80	เกลียวใน	ตัดแยกวงจรหรือกันน้ำไหลย้อนในท่อขนาดเล็ก-กลาง
TOZEN ประตูน้ำ/ปีกผีเสื้อ	ไซส์กลาง-ใหญ่ (หน้าแปลน)	หน้าแปลน	ตัดแยกวงจรท่อเมนขนาดกลาง-ใหญ่

จะเห็นว่าในช่วงไซส์เดียวกัน (เช่น DN65–DN80) มีทั้งวาล์วควบคุมอัตโนมัติอย่าง Honeywell VPI PICV และวาล์วบาลานซ์แบบแมนนวลอย่าง Kombi-F ให้เลือกตามหน้าที่ใช้งาน ไม่ใช่เลือกแค่จากไซส์ท่ออย่างเดียว ส่วนงานตัดแยกวงจร/กันน้ำไหลย้อนไซส์เล็ก-กลางที่ไม่ต้องควบคุม flow ก็มีวาล์ว KITZ ให้เลือกครบ

ตารางคร่าว ๆ ไซส์ท่อ/วาล์ว เทียบอัตราการไหลและขนาดความเย็น (TR/kW)

ตารางนี้เป็นแนวทางเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่การคำนวณไฮดรอลิกแทนวิศวกรผู้ออกแบบ ใช้สำหรับประมาณคร่าว ๆ ว่าไซส์ท่อ/วาล์วระดับไหนน่าจะรับโหลดความเย็นระดับไหนได้ ก่อนส่งให้วิศวกรคำนวณ pressure drop และเลือกไซส์จริงจากค่า Kv/Cv ของวาล์วแต่ละรุ่น

สูตรที่ใช้คือ Q = v × A โดย Q คืออัตราการไหล, v คือความเร็วน้ำออกแบบ (design velocity) และ A คือพื้นที่หน้าตัดท่อ (π/4 × เส้นผ่านศูนย์กลาง²) ตารางนี้ใช้ความเร็วออกแบบทั่วไปของน้ำเย็นที่ 1.0–2.4 m/s และ ใช้ค่า DN เป็นเส้นผ่านศูนย์กลางภายในโดยประมาณ (เส้นผ่านศูนย์กลางภายในจริงของท่อจะแตกต่างไปเล็กน้อยตาม schedule/ความหนาท่อ) จากนั้นแปลงอัตราการไหลเป็นภาระความเย็นด้วยสูตร.     kW = อัตราการไหล (m³/h) × 1.163 × ΔT ที่ ΔT น้ำเย็น = 5°C
(ค่าออกแบบทั่วไปของระบบชิลเลอร์) และแปลงเป็น TR ด้วย 1 TR = 3.517 kW

DN	อัตราการไหล (m³/h) ที่ v=1.0–2.4 m/s	ภาระความเย็นโดยประมาณ (kW)	ภาระความเย็นโดยประมาณ (TR)
DN25	1.8–4.2	10–25	3–7
DN32	2.9–6.9	17–40	5–11
DN40	4.5–10.9	26–63	7–18
DN50	7.1–17.0	41–99	12–28
DN65	11.9–28.7	69–167	20–47
DN80	18.1–43.4	105–253	30–72
DN100	28.3–67.9	164–395	47–112
DN125	44.2–106.0	257–617	73–175
DN150	63.6–152.7	370–888	105–253
DN200	113.1–271.4	658–1,578	187–449
DN250	176.7–424.1	1,028–2,466	292–701
DN300	254.5–610.7	1,480–3,551	421–1,009

ตัวอย่างอ่านตาราง: ถ้าท่อเมนต้องรับภาระความเย็นประมาณ 300 TR ตารางนี้ชี้ว่าอยู่ในช่วง DN200–DN250 (ที่ความเร็ว 1.0–2.4 m/s ไซส์ DN200 รับได้ 187–449 TR และ DN250 รับได้ 292–701 TR) ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีก่อนให้วิศวกรเช็ค pressure drop สะสมตลอดเส้นท่อและเลือกไซส์สุดท้ายอีกครั้ง

ทำไมไซส์วาล์วควบคุม (Control Valve/PICV) ไม่ควรเท่ากับไซส์ท่อเสมอไป

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยมากคือการเลือกวาล์วควบคุมหรือ PICV ตามไซส์ท่อโดยอัตโนมัติ เช่น ท่อเมน DN50 ก็เลือกวาล์ว DN50 ทันที ทั้งที่ความจริงวาล์วควบคุมต้องเลือกจากอัตราการไหลที่ต้องการ (flow rate) เทียบกับค่า Kv/Cv ของวาล์วแต่ละไซส์ ไม่ใช่ไซส์ท่อ เพราะวาล์วที่ไซส์ตรงกับท่อพอดีอาจมี Kv สูงเกินความจำเป็น ทำให้วาล์วต้องบีบคอแคบมากเพื่อควบคุม flow ที่ต้องการ ส่งผลเสีย เช่น เสียงดัง ควบคุมได้ไม่แม่นยำในช่วงเปิดน้อย และสึกหรอเร็ว

หลักการเลือกไซส์ที่ถูกต้องคือคำนวณอัตราการไหลที่ต้องการจากโหลดความเย็นก่อน แล้วเทียบกับตาราง Kv ของวาล์วแต่ละไซส์ให้ได้ตำแหน่งเปิดที่เหมาะสม (ไม่เลือกไซส์ใหญ่จนต้องทำงานที่ตำแหน่งเปิดน้อยตลอดเวลา และไม่เล็กจนเปิดสุดแล้ว flow ยังไม่ถึง) วิธีคำนวณแบบละเอียดพร้อมตัวอย่างการเลือก PICV ให้ FCU ขนาด 10 kW ดูได้ในบทความวิธีเลือก Honeywell VPI ของ CKAIRCOND ซึ่งอธิบายขั้นตอนทั้ง 7 ขั้นไว้ครบ ตั้งแต่คำนวณ flow ไปจนถึงเลือกหัวขับให้ตรงกับระบบไฟ

วิธีอ่านตัวเลขบนบอดี้วาล์ว: DN, PN, ลูกศรบอกทิศทาง, ขนาดนิ้ว

วาล์วอุตสาหกรรมที่ได้มาตรฐานทุกตัวจะหล่อหรือพิมพ์ตัวเลขกำกับไว้บนบอดี้ ช่างควรอ่านให้เป็นก่อนติดตั้งทุกครั้ง:

• DN ตัวเลข (เช่น DN50) — บอกไซส์ตามมาตรฐาน ไม่ใช่เส้นผ่านศูนย์กลางจริง ใช้เทียบกับตารางด้านบนเพื่อหาขนาดนิ้วและ OD จริง
• PN ตัวเลข (เช่น PN16) — บอกเรตความดันใช้งานสูงสุดที่วาล์วทนได้ (PN16 = 16 bar ที่อุณหภูมิอ้างอิง) ต้องเลือกให้ PN ของวาล์วสูงกว่าหรือเท่ากับความดันใช้งานจริงในระบบเสมอ
• ลูกศรบอกทิศทางการไหล — วาล์วบางชนิด (เช่นวาล์วโซน 2 ทางที่มีซีลยางออกแบบมาทิศทางเดียว) มีลูกศรหล่อบนบอดี้กำกับทิศทางการไหลที่ถูกต้อง ติดตั้งสลับทิศจะทำให้ปิดไม่สนิทหรือซีลเสียหายเร็ว ต้องเช็คลูกศรให้ตรงกับทิศทางน้ำไหลจริงก่อนขันท่อ
• ขนาดนิ้วหรือ Rp/NPT — มักพิมพ์คู่กับ DN บนบอดี้หรือกล่องสินค้า บอกขนาดเกลียวที่ใช้ขันต่อกับท่อ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการเทียบไซส์วาล์ว

• สับสน DN กับ OD — DN เป็นชื่อขนาดตามมาตรฐาน ไม่ใช่ขนาดจริงเป็นมิลลิเมตร การเอา DN ไปใช้วัดระยะหน้างานตรง ๆ (เช่น DN50 ไม่ได้แปลว่าเส้นผ่านศูนย์กลาง 50 มม.) ทำให้คำนวณระยะผิดได้
• สลับ BSP กับ NPT — ทั้งสองเป็นเกลียวที่หน้าตาคล้ายกันแต่มุมเกลียวและระยะพิทช์ต่างกัน (BSP มุม 55° ตาม ISO 7/DIN 2999 ส่วน NPT มุม 60° ตาม ASME B1.20.1) ขันเข้าหากันได้บางจังหวะแต่จะรั่วซึมหรือเกลียวเสียหายในที่สุด ต้องเช็คให้แน่ใจว่าวาล์วและข้อต่อเป็นมาตรฐานเกลียวเดียวกันก่อนประกอบ
• เลือก PN ไม่ตรงกับระบบ — ใช้วาล์ว PN10 ในระบบที่ความดันใช้งานจริงสูงกว่า หรือเลือกหน้าแปลนมาตรฐานไม่ตรงกัน (เช่น ANSI 150 กับ PN16 มีรูปแบบรูสกรูและระยะห่างต่างกัน) ทำให้ประกบหน้าแปลนไม่ได้หรือเกิดการรั่วซึมภายหลัง ต้องเช็คเรต PN/Class และมาตรฐานหน้าแปลนให้ตรงกันทั้งสองฝั่งก่อนสั่งซื้อ

คำถามที่พบบ่อย

DN กับ OD ต่างกันอย่างไร

DN เป็นชื่อขนาดตามมาตรฐาน (เช่น DN50) ไม่ใช่ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางจริง ส่วน OD คือเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอกจริงของท่อเป็นมิลลิเมตร ต้องเปิดตารางเทียบไซส์วาล์วชิลเลอร์เพื่อแปลง DN เป็น OD จริงก่อนวัดระยะหรือสั่งอะแดปเตอร์

ทำไมค่า OD ของ DN20/DN25 ในบางตารางไม่เท่ากัน

เพราะมีสองมาตรฐานที่ใช้คำนวณต่างกัน มาตรฐาน ISO 6708/EN 10220 ให้ OD ของ DN20 = 26.9 mm และ DN25 = 33.7 mm ส่วนมาตรฐานอเมริกัน ASME B36.10 (อิง NPS) ให้ 26.7 mm และ 33.4 mm ตามลำดับ ควรเช็คว่าดาต้าชีตอ้างอิงมาตรฐานไหนก่อนนำไปใช้งานจริง

เลือกไซส์วาล์วควบคุม/PICV ยังไงให้ถูกต้อง

ต้องเลือกจากอัตราการไหล (flow) ที่ต้องการเทียบกับค่า Kv ของวาล์วแต่ละไซส์ ไม่ใช่เลือกตามไซส์ท่อโดยตรง เพราะวาล์วที่ไซส์เท่าท่ออาจมี Kv สูงเกินจำเป็นจนต้องบีบคอแคบ ดูวิธีคำนวณแบบละเอียดได้ในบทความวิธีเลือก Honeywell VPI

ตารางอัตราการไหล/TR ในบทความนี้ใช้แทนการคำนวณไฮดรอลิกได้ไหม

ไม่ได้ ตารางนี้เป็นแนวทางเบื้องต้นสำหรับประมาณไซส์คร่าว ๆ เท่านั้น เพราะใช้ DN เป็นเส้นผ่านศูนย์กลางภายในโดยประมาณและความเร็วออกแบบทั่วไป ไม่ได้รวม pressure drop สะสมจากข้อต่อ วาล์วตัวอื่น หรือความยาวท่อจริง ต้องให้วิศวกรคำนวณไฮดรอลิกแบบละเอียดก่อนสรุปไซส์จริงของโครงการ

วาล์วเกลียวกับวาล์วหน้าแปลนเลือกใช้ตอนไหน

ไซส์เล็ก-กลาง (โดยทั่วไป DN15–DN50) มักใช้วาล์วเกลียวเพราะติดตั้งง่ายและราคาประหยัดกว่า ส่วนไซส์กลาง-ใหญ่ (DN65 ขึ้นไป) มักใช้วาล์วหน้าแปลนเพราะแข็งแรงกว่าและถอดประกอบซ้ำได้ดีกว่าที่แรงดัน/ขนาดสูง ไซส์ DN65-DN80 มักมีทั้งสองแบบให้เลือกขึ้นกับรุ่นวาล์ว

PN กับ Class ของหน้าแปลนต่างกันอย่างไร

PN (เช่น PN10, PN16) เป็นระบบเรตความดันของยุโรปตามมาตรฐาน BS4504/EN1092 ส่วน Class (เช่น ANSI 150, 300) เป็นระบบของอเมริกาตาม ASME B16.5 ทั้งสองระบบมีรูปแบบรูสกรูและระยะห่าง (bolt circle) ต่างกัน ต้องเลือกหน้าแปลนให้เป็นมาตรฐานเดียวกันทั้งสองฝั่งที่จะประกบกัน ไม่สามารถใช้ PN16 ประกบกับ ANSI 150 ได้โดยตรงแม้ไซส์ DN จะเท่ากัน

หากกำลังเทียบไซส์วาล์วชิลเลอร์สำหรับโครงการ ไม่ว่าจะเป็น PICV, บาลานซิ่งวาล์ว, วาล์วโซน หรือวาล์วประตู/เช็ควาล์วไซส์มาตรฐาน ร้าน ซี.เค.แอร์คอนด์ (CKAIRCOND) มีวาล์วครบช่วงไซส์ตามตารางข้างต้นให้เลือก พร้อมทีมช่างที่ช่วยตรวจสเปกและคำนวณไซส์ให้ตรงกับหน้างานจริง

ติดต่อขอใบเสนอราคาหรือสอบถามไซส์ที่ต้องการได้ที่หน้าเว็บไซต์ ckaircond.com